مقدمه                    

صفحه اول ( سقوط قاجاريه )

حكومت شاهان قاجار

1-        آغاز محمدخان قاجار 1173 -1176 خورشيدي 1794-1797 – ميلادي

2-        فتحعلي شاه قاجار 1176-1213 خورشيدي 1797-1834- ميلادي

3-        محمد شاه قاجار 1213-1227 خورشيدي 1834-1848 – ميلادي

4-        ناصرالدين شاه قاجار 1227-1275  خورشيدي 1848-1896- ميلادي

5-        مظفرالدين شاه قاجار 1275-1285خورشيدي 1896-1907- ميلادي

6-        محمد علي شاه قاجار 1285-1288 خورشيدي -1907-1909- ميلادي

7-        احمد شاه قاجار 1288-1304 خورشيدي 1909-1925 – ميلادي

 نام كتاب : ايران در دوره سلطنت قاجار

نوشته : علي اصغر شميم

ويراستار: فهيمه سپهر صادقيان

ناشر: مؤسسه انتشارات مدّبر

قطع : وزيري 680 صفحه

نوبت چاپ : چاپ يازدهم

ويرايش جديد :1384

ليتوگرافي :مؤسسات انتشارات مدّبر

نگاهي گذرا به تاريخ ايران (از آغاز تا قاجاريه و سقوط قاجاريه )

تاريخ ايران پيش از اسلام را مي توان به دوره دوروي قبل از آريايي ها و دوروي آريايي ها تقسيم كرد . قبل از آريايي ها بسيار درخشان است . دوره ي آريايي ها را با مادها ، هخامنشيان ، اشكانيان و ساسانيان مي شناسيم و حمله ي اسكندر از نخستين حوادث شوم تاريخ كشور ما بود كه خرابيهاي جبران ناپذيري به بار آورده .

ورود اسلام به ايران

مورخان سال( 652 م /3 ش) را زمان انقراض آخرين حكومت ايران باستان يعني ساسانيان
مي دانند اما بايد دانست كه مسلمان شدن ايرانيان تدريجي بوده است . توسعه ي اسلام در ايران موجب تحولي عميق و شگرف در زندگي و فرهنگ ايرانيان شده در عرصه ي سياست ايرانيان در انقراض حكومت ستمگر اموي و روي كار آمدن بني عباس نقش مهمي داشتند.

با ظهور حكومتهايي نظير طاهريان ، صفاريان ، سامانيان و علويان مقدمات استقلال دوباره ي ايران فراهم شد. در اين دوره زبان فارسي شكوفا شد و دانشمندان ، شاعران و فيلسوفان بسياري انديشه هاي خود را به كمك اين زبان ثبت و ضبط كردند. ( ايران از قرن چهارم تا قرن هفتم هجري )

در اين دوره سلسله غزنوي ، سلجوقيان و خوارزمشاهيان بر ايران حكومت مي كردند . اين دوره سبب وجود سلطان محمود غزنوي برجسته است . مي دانيم كه فردوسي شاعر بزرگ توسي در اين دوره به گردآوري و منظم كردن شاهنامه پرداخت و محمود غزنوي به بهانه ي گسترش اسلام به هند لشگر كشيد. در دوره ي پي از اسلام در نظام حكومتي ايران منصب وزارت از جايگاه بالايي برخوردار بوده در اين دوره وزيران از ميان ايرانيان انتخاب مي شدند و نقش مهمي در اداره ي كشور ايفاد مي كردند و بر تشكيلات اداري رياست داشتند.

عصر مغولان

هجوم وحشيانه مغولان براي مردم و فرهنگ و تمدن ايراني مصيبت بزرگي بود. مغولان به فرمانروايي چنگيزخان به بهره گيري از بي تدبيري هاي سلطان محمود خوارزمشاه به ايران تاختند و بسياري از مردم به گناه را از دم تيغ گذراندند و شهرها را ويران ساختند و بعد از او تيمورگوركاني بود كه به تيمور لنگ شهرت داشت. حافظ شاعر والا مقامي بود كه در دوره تيموريان مي زيست.

صفويان و تحكيم قدرت ايرانيان

با ضعف و زوال تيموريان حكومتهاي محلي در گوشه و كنار ايران پديد آمدند تا اينكه اوزون حسن فرمانروايي آق قويونلوبا شجاعت يك پارچگي نسبي در ايران پديد آورد. در اين دوره حكومت مركزي قدرتمند شد و امنيت برقرار شد.اقتصاد رونق پيدا كرد و علم و دانش رونق پيدا كرد. رونق اقتصادي پديد آمده اصفهان پايتخت صفويان در عصر شاه عباس اول از بزرگ ترين و آبادترين شهرهاي جهان بود به طوري كه شاردن جهان گرد فرانسوي آن را بزرگتر و پررونق تر از پاريس توصيف كرد. ( دانشمندان و فلاسفه اي چون علامه مجلس و ملاصدراي شيرازي با نگارش آثار ارزشمند و طرح انديشه هاي نو زمينه هاي رشد و شكوفايي رشته هاي علوم اسلامي مانند : حديث ، فقه و فلسفه را فراهم كرد). ( در عرصه ي سياسي و نظامي صفويان با شكست قطعي ازبكان در شرق و كشمكشها و رقابتهاي جدي با عثماني ها در غرب ايران را پرآوازه و سربلند كرد).

ايل قاجار در عهد صفوي

آقا محمدخان مؤسس حكومت قاجاريه بود.آقا محمدخان پسر محمد حسن خان كه نزد كريم خان بود در گرگان قدرت يافت. رقيب مهم او لطفعلي خان بود كه به دليل بي باكي و روحيه ي جنگ جويي كه داشت در تاريخ ايران شهرت يافت و چند سال در برابر آقا محمدخان ايستادگي كرد و بارها او را شكست داد. سرانجام آقامحمدخان از كم تجربگي لطفعلي خان داشت استفاده كرد و او را به قتل رسانيد. در سال 1174 هـ. ش (1210 هـ.ق) آقا محمدخان در تهران تاج گذاري كرد و آقامحمدخان كه بيش از دو سال از پادشاهي او نگذشته بود كه در جريان لشگركشي شبانه توسط چند تن از همراهانش به قتل رسيد. آقا محمدخان كه فرزندي نداشت برادرزاده اش باباخان كه به فتحعلي شاه معروف بود به جانشيني خود تعيين كرد.

سلطنت ناصرالدين شاه

چهارمين پادشاه قاجار او بود فرزند محمدشاه بود كه نزديك به پنجاه سال بر ايران حكومت كرد.

در زمان او روابط ايران با كشورهاي اروپايي توسعه يافت و از نظر اقتصادي و سياسي اروپاييان آگاه شدند.

( پادشاهي مظفرالدين شاه)

مظفرالدين شاه كه در زمان جلوس بر تخت پادشاهي 45 ساله بود طبعي متفاوت با پدرانش داشت وي فردي نرم خو و ناتوان از اداره ي امور كشور بود . نرم خويي او بيشتر به سود مخالفان داخلي و سودجويان خارجي تمام شد. همين كه او را پادشاه ايران بدانند اما زندگي آرام خود را داشته باشد و گاهي براي تفريح و معالجه به اروپا سري بزند راضي بود. مردم كم كم به اين موضوع پي بردند از آن جمله عالمان ديني و روشنفكران بودند و هدايت مردم را به دست گرفتند و مظفرالدين شاه را وادار كردند كه در نظام حكومتي خود تغييراتي ايجاد كند.

( روابط خارجي ايران در دوره ي قاجار پيش از مشروطيت)

از اوايل قرن دهم هجري تا شانزدهم ميلادي اروپاييان در زمينه هاي علمي و اقتصادي پيشرفت مهمي دست يافتند و با ساختن كشتي هاي بزرگ و مجهز به سلاحهاي آتشين توانستند به نقاط ديگر جهان سفر كنند و به سرزمينهايي آباد با منابع طبيعي و ثروت قراوان دست يابند و پديده ي ( استعمار) به وسيله ي اروپاييان در جهان شكل گرفت. با به قدرت رسيدن آقا محمدخان انقلاب كبير فرانسه پيروز شد و بعد از چند سال ناپلئون بناپارت وارث انقلاب فرانسه شد و خود را امپراتور فرانسه ناميد. فتوحات ناپلئون دو نتيجه داشت : 1- نشر افكار انقلابي در كشورهاي اروپايي و
2- تبديل شدن فرانسه به قدرت اصلي – سياسي و نظامي در اروپا).

در ميان مستعمرات انگلستان هند از همه سودآورتر بود و مورد توجه استعمارگران رقيب انگلستان – يعني فرانسه و روسيه قرار گرفت .

انگلستان ضمن مقابله با فرانسه درصد دست يابي به هدفهاي سياسي زيربود.

1-        برقراري روابط با ايران براي جلوگيري از اتحاد اين كشور با رقيبان انگلستان .

2-        تضعيف ايران و وابسته كردن حكومت آن به خود از طريق عدم حمايت جدي از ايران.

3-        جلوگيري از حملات افغانها به هند.

4-        نفوذ سياسي و سلطه ي نظامي برايران و استفاده از اين كشور به عنوان پايگاه نظامي.

سرانجام با فراهم شدن زمينه ي اتحاد بين دو كشور ، فتحعلي شاه نماينده ي خود را براي انعقاد پيمان به لشكرگاه ناپلئون در (فين كشتاين) واقع در لهستان اعزام كرد. در اين محل عهد نامه اي بين دو كشور منعقد شد كه طي آن هريك از دو طرف تعهداتي را پذيرفتند .( ايران و روسيه و تجاوز گري نظامي روسها)

روسها از ديرباز اهداف زير را دنبال كردند.

1-    دستيابي به سواحل درياهاي آزاد و مرتبً خاك عثماني و ايران را مورد توجه قرار
مي دادند .

2-        راه يابي به هندوستان و فشار برانگلستان از طريق ايران.

3-    اشغال قسمتهاي شمالي ايران بخشهايي از خاك ايران در مرز روسيه به دليل داشتن موقعيت طبيعي مناسب توجه زمامداران اين كشور را به خود جلب مي كرد.

و بعد عهد نامه صلح گلستان بود كه ميان ايران و روسيه امضاء شد.

به موجب اين عهدنامه :1- ايالتها و شهرهاي گرجستان ، داغستان ،باكو، دربند ، شروان ، قره باغ شكي ، گنجه ، موقان و غيره به روسيه واگذار شد.

2- ايران از داشتن كشتي هاي جنگي در درياي خزر محروم شد و اين حق در انحصار روسها قرارگرفت .

3- روسها تعهد كردند كه از هريك از فرزندان فتحعلي شاه كه به وليعهدي تعيين شود حمايت كنند. مراحل اوليه ي انقلاب صنعتي بين سالهاي 1825-1770 ميلادي در انگستان و بعد از سال 1815 ميلادي در ديگر قاره اروپا شكل گرفت.كه به اين شكل است

مراحل توسعه وتكامل انقلاب صنعتي

انقلاب ارتباطات يا اختراع تلگراف --- انقلاب در حمل و نقل كه با اختراع كشتي بخار و اختراع لوكوموتيو بود-- اختراع ماشين بخار --- تحول در صنعت نساجي و ماشين نخ ريسي --- انقلاب كشاورزي و اختراع ماشين و بذرپاش بود.

از اوايل دوره ي صفويه ايرانيان كم و بيش با اروپايي ها آشنا شدند و علت آن حضور استعمارگران در اقيانوس هند و خليج فارس و ديگري تمايل اروپاييان به گسترش روابط خود با ايران بود. اين آشنايي در آغاز حكومت قاجاريه به اين دلايل گسترش يافت .

1-        توجه بيشتر كشورهاي اروپايي به ايران براي دست يابي به منافع سياسي و اقتصادي.

2-        رفت وآمدهاي مداوم اروپاييان به دربار فتحعلي شاه و عباس ميرزا براي دست يابي به هدف قبلي.

3-        فرستادن نمايندگان و ماموران سياسي و اعزام دانشجو براي كسب علوم وفنون به اروپا.

4-        وقوع جنگ ميان ايران و روس و شكست ايران و علت شكست آنها به اين تحولات مربوط مي شد.

             ( قراردادها و اعطاي امتيازها كه در دوران قاجار ميان ايران و انگلستان و روس امضاء شده است)

قرارداد رويتر

در زمان ناصرالدين شاه و با تلاش ميرزا حسين خان سپهسالار بين ايران با يك انگليسي بنام (رويتر) بسته شد كه توافق شد به صورت قطعي و انحصاري حق احداث راه آهن و تراموا و بهره برداري از كليدي معاون  و منابع به جز طلا و نقره و بهره برداري از جنگلهاي و احداث قناتها و كانالهاي آبياري به مدت 70 سال و اداره ي گمركات و حق صدور همه نوع محصولات به ايران به مدت 25 سال به رويتر واگذار گرديد.

قرارداد تالبوت

ناصرالدين شاه پس از بازگشت از سفر سوم خود به اروپا امتياز خريد و فروش توتون و تنباكو را در داخل ايران به مدت 50 سال به يك نفر انگليسي به نام تالبوت واگذار كرد. كه موظف شد ساليانه 15 هزار ليره و 4/1 سود ساليانه خود را به دولت ايران پرداخت كند.كه با مخالفت روبرو شد كه شاه به ناچار تسليم خواسته هاي مردم شد و اين امتياز را لغو كرد كه لغو اين امتياز از چند جهت اهميت داشت

1.       نخست اين كه پادشاه خودكامه به طور رسمي مجبور به تسليم و عقب نشيني در برابر مردم شده .

2.       علما رهبري قيام را به عهده داشتند و پيشرو بودند.

3.       اجراي قرارداد تالبوت موجب تسلط دولت استعمارگر انگليس برايران مي شد.

 ( قراردادهاي امضاء شده ميان ايران با روسيه و انگلستان)

عهدنامه ي تجاري تركمنچاي --- روسيه ----  1206 هـ.ش و 1828 م

عهد نامه ي تجاري --- انگلستان --- 1219 هـ.ش 1257 هـ. 1841 م

قرارداد كشتي راني در مرداب انزلي --- روسيه --- 1224 هـ.ش و --- 1845 م  

قرارداد تلگراف--- انگلستان ---  1241 هـ. ش ---  1862 م

قرارداد رويتر ---انگلستان ---  1250 هـ.ش ---  1872 .م.

امتياز شيلات --- روسيه --- 1254 هـ.ش --- 1876 . م .

قرارداد تشكيل نيروي قزاق ---  روسيه ---  1257 هـ.ش ---  1879 .م.

قرداد كشتي راني در كارون---  انگلستان ---  1267 هـ.ش ---  1889 . م

قرارداد لاتاري ---  انگلستان ---  1267 هـ.ش ---  1889 .م.

قرارداد ساختن راه تهران به خليج فارس ---  انگلستان --- 1267 هـ.ش --- 1889.م

قرارداد راه شوه و راه آهن در شمال ---  روسيه ---  1267 هـ.ش ---- 1889 .م

امتياز بانك شاهنشاهي ---  انگلستان ---  1267 هـ.ش --- 1889 . م

امتياز بانك استقراضي --- روسيه ---  1267 هـ.ش --- 1890 . م

قرارداد تالبوت (رژي) --- انگلستان ---  1268 هـ.ش ---  1890 . م

قرارداد استفاده از درختهاي زيتون روسيه---  1269 هـ.ش --- 1890 . م

قرارداد استفاده از چوب شمشاد ---  روسيه --- 1269 هـ.ش ---  1890 . م

امتياز استفاده از چوب جنگلهاي شمال--- روسيه ---  1273 هـ.ش --- 1894 . م

امتياز بهره برداري از معادن قراچه داغ --- روسيه ---  1277 هـ.ش --- 1899 .م

قرارداد گمركي --- روسيه ---  1280 هـ.ش ---  1901 . م

كه بعد انقلاب مشروطيت به وقع پيوست در اواخر سلطنت مظفرالدين شاه بود كه
زمينه هاي فكري انقلاب مشروطه به اين شرح است '

1-        پيدايش انيشه هاي نو درباره ي حكومت

2-        انتشار آثارانتقادي در مورد اوضاع ايران

3-        تأثير حوادث جهاني برافكار ايرانيان.

پس از پيروزي انقلاب مشروطيت شيخ فضل الله با مشاهدي نفوذ برخي افراد غرب زده و به مجلس و صف رهبري انقلاب به مخالفت برخاست و خواستار استقرار مشروطه ي مشروعه شد.

سقوط قاجاريه

احمدشاه پادشاهي اين دوره را به عهده داشت به روسيه پناه برد و به دنبال فتح تهران مجاهدان و سران مشروطه در ميدان بهارستان جمع شدند و براي اداره ي موقت امور كشور 22 نفر را به عنوان (هيئت مديره ) برگزيد.

قرارداد 1907

با گسترش استعمار در سراسر جهان دولتهاي استعمارگر به رقابت با هم پرداختند كه به بروز بحران منجر شد . براساس اين قرارداد كه پنهاني امضاء شد ايران به سه منطقه تقسيم مي شد.

منطقه تحت نفوذ روسيه درشمال- منطقه ي تحت نفوذ انگليس در جنوب- منطقه ي بي طرف در مركز.

سرانجام در سال 1294- هـ.ش (1914) م. دولتهاي اروپايي به جنگ با هم پرداختند كه دامنه ي آن به ديگر نقاط كشيده شد. حدود يك سال پيش از شروع جنگ اول احمدشاه كه به سن بلوغ رسيده بود ناصرالملك را از نيابت سلطنت كنار گذاشت و دستور برگزاري انتخابات را براي تشكيل مجلس شوراي ملي صادر كرد. دولت ايران در اين جنگ خود را بي طرف اعلام كرد. وقوع انقلاب در روسيه يكي از حوادث مهمي بود كه در اواخر جنگ جهاني اول روي داد و بركشور ما تأثير گذاشت . وثوق الدوله با روي كارآمدن خود با انعقاد قرارداد (1919) م. در 1298 هـ.ش با دولت انگليس درصدد بود كه امتياز ايجاد راه آهن و راههاي شوسه را در سراسر كشور به انگليسي ها واگذار كند.

و با گرفتن وام از اين دولت اداره ي امور مربوط به دارايي و ارتش ايران را به ماموران و كارشناسان انگليسي بسپارد . دولت انگلستان براي دست يابي به اهداف خود با استفاده از شرايط داخلي ايران درصدد تغيير حكومت ايران برآمد.

رضاخان كه در اين زمان به تازگي از نيروهاي جنگل شكست خورده بود مي كوشيد موقعيت خود را بهبود بخشد. قواي قزاق در بامداد روز سوم اسفند 1299 وارد تهران شدند و بي آنكه با مقاومت روبرو شوند نقاط حساس پايتخت را به اشغال درآوردند در پي اين حادثه شاه تحت فشار انگليسي ها به ناچار سيد ضياء الدين طباطبايي را به نخست وزيري منصوب كرد.

رضاخان نيز لقب سردار سپه را گرفت . به زودي اختلاف سليقه و جنگ قدرت ميان سيد ضياءالدين و رضاخان آغاز شد كه رضاخان سيد ضياءالدين را وادار كرد كه وزارت جنگ را به او واگذار كند. او ابتدا پيشنهاد كرد به جاي حكومت سلطنتي نظام جمهوري را برقراركند اما كساني نظير مدرس مردم را به حركت برضد اين پيشنهاد تشويق كردند كه رضاخان حرف خود را پس گرفت. شوروي نيز كه عليرغم سردار سپه به حمايت از احمدشاه و خاندان قاجار برخاسته بود مصلحت خود را در آن ديد كه از پافشاري در اين موضوع دست بردارد.

سرانجام مجلس پنجم در اوايل آبان 1304 شمسي با اكثريت 80 رأي موافق در برابر 5 رأي مخالف سلطنت خاندان قاجار را تصويب و اعلام نمود.

در پايان لازم است كه در تمام مدتي كه فعاليتهاي سياسي در تهران براي خلع احمدشاه از سلطنت در جريان بودا و با خونسردي و بي اعتنايي خاصي به گردش و سياحت در اروپا ادامه داد و شاه مخلوع مدتها در شهر ( ينس) به سر مي برد و مي گويند درسر نيرهاي (مونت كارلو) به اندازه اي باخته بود كه ناچار قسمتي از جواهرات خود را به فروش رسانيد. و به اين ترتيب دولت قاجاريه با فرارشاه و روي كارآمدن انقلاب اسلامي سقوط كرد و به پايان رسيد.